اقتصاد آبی در مراکش: چالشی استراتژیک برای توسعه پایدار و یکپارچه

Sunday 22 June 2025 - 09:13

اقتصاد آبی یکی از برجسته‌ترین چالش‌های استراتژیکی است که مراکش در سال‌های اخیر شروع به بررسی و توسعه آن کرده است. این امر به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد آن، با خط ساحلی بیش از ۳۵۰۰ کیلومتر در سواحل اقیانوس اطلس و مدیترانه، منابع دریایی غنی و قابلیت‌های لجستیکی و بندری رو به رشد آن، هدایت می‌شود. با تشدید چالش‌های مربوط به تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی و انرژی، این بخش به یکی از ارکان آینده برای دستیابی به توسعه پایدار و یکپارچه تبدیل شده است.

مراکش با چشم‌اندازی بلندمدت، به تدریج مفهوم اقتصاد آبی را به عنوان یک رویکرد جامع که شامل شیلات و آبزی‌پروری، گردشگری ساحلی، انرژی‌های تجدیدپذیر دریایی، اقتصاد بندر، بیوتکنولوژی دریایی و حفاظت از اکوسیستم‌های دریایی است، پذیرفته است.

با این حال، چالش امروز نه تنها در بهره‌برداری از این بخش‌های متعدد، بلکه در ادغام آنها در یک مدل توسعه متوازن است که ایجاد ثروت، حفظ محیط زیست و دستیابی به عدالت فضایی را تضمین می‌کند، به ویژه در مناطق ساحلی که در برخی موارد از آسیب‌پذیری اجتماعی و اقتصادی رنج می‌برند.

از این منظر، اقتصاد آبی فرصتی واقعی برای تنوع بخشیدن به اقتصاد ملی و گسترش پایه تولید آن فراتر از بخش‌های سنتی است. به عنوان مثال، بخش ماهیگیری دریایی به تنهایی تقریباً 2.3 درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد می‌کند. مراکش همچنین یکی از بزرگترین صادرکنندگان ماهی در آفریقا است.

با این حال، این بخش با محدودیت‌هایی مربوط به بهره‌برداری بیش از حد از برخی شیلات و تغییر الگوهای مهاجرت بیولوژیکی ماهیان به دلیل تغییرات اقلیمی مواجه است. این امر مستلزم سازماندهی مجدد و بهبود مدیریت زیست‌محیطی است.

در مقابل، آبزی‌پروری یک فعالیت نوظهور است که می‌تواند در سال‌های آینده به جهش کیفی دست یابد. وزارت شیلات، از طریق آژانس ملی توسعه آبزی‌پروری، طرحی بلندپروازانه برای ایجاد ده‌ها پروژه پرورش ماهی و صدف در امتداد سواحل مراکش تدوین کرده است، ضمن اینکه سرمایه‌گذاران و محققان مراکشی را به توسعه گونه‌های محلی سازگار با ویژگی‌های محیطی تشویق می‌کند. این رویکرد نشان دهنده تمایل پادشاهی برای کاهش وابستگی به محصولات وارداتی و افزایش امنیت غذایی خود از منابع دریایی است.

انرژی‌های تجدیدپذیر دریایی، به نوبه خود، چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای را نشان می‌دهند، به ویژه انرژی باد فراساحلی، که می‌تواند در آینده در استراتژی انرژی مراکش که بر دستیابی به حاکمیت انرژی و کاهش وابستگی به واردات تمرکز دارد، ادغام شود. سواحل مراکش، به ویژه اقیانوس اطلس، همچنین منطقه‌ای مطلوب برای سرمایه‌گذاری در این زمینه است، مشروط بر اینکه چارچوب قانونی و نظارتی مناسبی وجود داشته باشد که سرمایه‌گذاران را جذب کند و امکان‌سنجی اقتصادی پروژه‌ها را تضمین کند.

علاوه بر این، اقتصاد بندری به عنوان یکی از ارکان اقتصاد آبی مراکش، با توسعه زیرساخت‌هایی مانند بندر طنجه مد، که از بزرگترین و کارآمدترین بنادر منطقه‌ای و بین‌المللی است، در حال ظهور است.

این بندر، همراه با پروژه‌های دیگری مانند بندر ناظور غربی مد و بندر داخله آتلانتیک، چشم‌انداز مراکش را برای تثبیت موقعیت خود به عنوان دروازه دریایی از آفریقا به اروپا و آمریکای لاتین و به عنوان یک پلتفرم لجستیک جهانی منعکس می‌کند. با این حال، این پویایی چالش‌هایی را نیز در رابطه با نیاز به اتصال بنادر به محیط اقتصادی محلی خود و جلوگیری از ایجاد مراکز رشد جدا از محیط اجتماعی آنها ایجاد می‌کند.

گردشگری ساحلی و بوم‌گردی نیز از ارکان مهم اقتصاد آبی هستند، اما همچنان به اندازه کافی مورد استفاده قرار نمی‌گیرند. با وجود هزاران کیلومتر ساحل، بسیاری از مناطق ساحلی، به ویژه در جنوب، فاقد سرمایه‌گذاری‌های گردشگری هستند که بتوانند ثروت و فرصت‌های شغلی ایجاد کنند. این وضعیت، مسائلی را در مورد حاکمیت ارضی، توزیع منابع و تشویق بخش خصوصی به سرمایه‌گذاری در گردشگری پایدار که ویژگی‌های زیست‌محیطی و فرهنگی هر منطقه را در نظر می‌گیرد، مطرح می‌کند.

با وجود این پتانسیل، آینده اقتصاد آبی در مراکش همچنان به توانایی دولت در تدوین یک سیاست عمومی جامع و یکپارچه که همگرایی برنامه‌های بخشی را ترویج می‌دهد، بازیگران محلی و بخش خصوصی را درگیر می‌کند و به تحقیقات و آموزش علمی در حوزه‌های دریایی متکی است، وابسته خواهد بود. بدون یک سیستم یکپارچه که دانش را به تولید و محیط زیست را به اقتصاد پیوند می‌دهد، این فرصت‌ها ممکن است دست‌نخورده باقی بمانند.

از این رو، نیاز مبرمی به ادغام صریح اقتصاد آبی در مدل توسعه جدید، تخصیص بودجه کافی برای تحقیقات علوم دریایی و توسعه ابزارهایی برای سنجش تأثیر زیست‌محیطی و اجتماعی پروژه‌های ساحلی وجود دارد. همکاری جنوب-جنوب، به ویژه با کشورهای ساحلی آفریقا، می‌تواند این روند را از طریق مشارکت‌های دریایی در زمینه‌های ماهیگیری، آموزش و انرژی تقویت کند.

به لطف موقعیت ژئواستراتژیک، منابع طبیعی و سیاست آفریقایی خود، مراکش آماده است تا به یک بازیگر منطقه‌ای در اقتصاد آبی تبدیل شود. با این حال، مسیر رسیدن به این هدف نیازمند برنامه‌ریزی استراتژیک، تعهد بلندمدت و تعادل ظریف بین توسعه و پایداری است. اقیانوس نه تنها منبع ثروت است، بلکه مسئولیت مشترکی برای نسل‌های آینده نیز محسوب می‌شود.